ปลาแดก

ข่าวสด 23 กันยายน 2541

ผมร่วมไปกับายการ “รักเมืองไทยกับยามสยาม” อีกหน หนนี้ไปถึงจังหวัดสกลนคร ปลายทางคือหมู่บ้านปากยาม อำเภอศรีสงคราม จังหวัดนครพนม ไปดูการทำน้ำปลาและปลาแดก แล้วล่องเรือไปตามแม่น้ำสงคราม ดูชาวบ้านเขาจับปลา

            ชื่อรายการรักเมืองไทยกับยางสยามเที่ยวนี้ชื่อ “วัฒนธรรมปลาแดกกับลุ่มน้ำสงคราม”

            ปลาแดกคือปลาร้านะครับ ระหว่างการเติบโตของชีวิตผมกินปลาร้าน้อย มากินปลาร้ามากและชอบอาหารที่ใส่ปลาร้ามากก็เมื่อตอนที่มีบ้านแล้ว มีบ้านก็มีคนทำงานบ้าน คนทำงานบ้านของผมมาจากภาคอีสาน จะบอกว่ามาจากวัฒนธรรมปลาแดกก็ได้

            หลายปีมาแล้วที่ผมเป็นนักซื้อปลาร้าปลาแดก ไม่ว่าไปที่ไหนเขามีปลาร้า ปลาแดกขายผมก็จะต้องซื้อ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อไปต่างจังหวัด และซื้อทีละมาก ๆ

            หมู่บ้านปากยามซึ่งมีอยู่ราว ๆ ร้อยหลังคาเรือนนี้ ชาวบ้านหากินกับการจับปลาในแม่น้ำสงคราม

            แม่น้ำสงครามเป็นแม่น้ำที่แปลกกว่าแม่น้ำทั่วไปที่ผมเคยเห็น คือตอนหน้าแล้งนั้นมีน้ำน้อย แต่พอถึงฤดูน้ำหลากอย่างในระยะนี้ที่ไปเห็นมา แม่น้ำจะกว้างและกว้างมาก บางแห่งดูราวกับเป็นทะเลสาบใหญ่ น้ำจะนองท่วมต้นไม้ป่าไผ่ ทำให้เห็นเป็นทัศนียภาพที่สวยงามแปลกตาแบบที่ผมไม่เคยเห็นมาก่อน

            ปลาก็ขึ้นมาวางไข่แพร่พันธุ์กันตอนน้ำหลากนี่ ชาวบ้านเขาถึงได้มีอาชีพหลักเป็นการทำประมง และนำปลามาทำเป็นน้ำปลาทำปลาร้าปลาแดกอย่างที่ว่า

            เขามีกลุ่มแม่บ้านทำน้ำปลาและปลาแดกขาย ปลาแดกของหมู่บ้านปากยามนี่แปลกจากที่เคยเห็นทั่วไป เพราะเขาใช้ปลาเนื้ออ่อนตัวขนาดย่อม ๆ ทำ ปลาประเภทปลาเนื้ออ่อนมีมาก แล้วเขาก็มีแจ่ว ชาวบ้านเรียกว่าแจ่วบอง ทำจากเนื้อปลาร้าปลาเนื้ออ่อนนี่เขาทำขายด้วย ผมซื้อมาเป็นสิบกระป๋อง รู้สึกเอาเองว่าแจ่วบองของหมู่บ้านปากยามนี่น่าจะเป็นแจ่วปลาร้าที่อร่อยที่สุดในโลกเอาเลย

            ผมดูว่าคล้าย ๆ ปลาร้าสับที่ทำกินกันแถวภาคกลางนะครับแต่ไม่ใช่ ไม่ได้ถามวิธีทำเขามา เพราะคิดว่ายังไงยังไงก็ซื้อกิน ทำกินเองไม่ได้เรื่องแน่

            ผมทำอาหารอะไรเกี่ยวกับปลาร้าปลาแดกนี่ไม่เป็นสักอย่างเดียวเลย ไม่กล้า เห็นปลาร้าแล้วนึกไม่ออกว่าจะทำอะไรยังไง และนึกไม่ออกด้วยว่าปลาร้าปลาแดกนี่จะอร่อยได้ตรงไหนยังไง

            เล่นกับมันยากอยู่เหมือนกันนะครับ ปลาร้าปลาแดกนี่น่ะ คนทำงานบ้านผมเขาโตมาในวัฒนธรรมปลาแดก ตำน้ำพริกปลาร้าหรือแกงลาวใส่ปลาร้าหรือทำอะไรที่เกี่ยว ๆ กับปลาร้าทีไรเป็นได้เรื่องทุกที

            ผมอาจจะเป็นไม่กี่คนนะครับที่น้ำหนักขึ้นเพราะปลาร้า เหมือนอย่างที่กลับมาจากหมู่บ้านปากยามนี่ด้วยดความอึดอัดเพราะอิ่ม ล่อปลาจิ้มแจ่วบองของเขาเข้าไปมาก

            คำว่าบองนั้นถามชาวบ้านมาว่าหมายถึงอะไร เขาบอกว่าหมายถึงยกให้สูงขึ้น แจ่วบองก็น่าจะมีความหมายว่าไม่ใช่แจ่วทั่วไปเป็นแจ่วที่ยกระดับแจ่ว อะไรทำนองนั้นนะครับ อย่าเอาแน่กับเรื่องภาษาพื้นถิ่นที่ใดของผม อย่างลุ่มแม่น้ำสงครามนี่เขาก็มีศัพท์เรียกป่าบริเวณที่น้ำท่วมถึงว่าเป็นป่าบุ่งป่าทาม

            ผมฟังอยู่หลายหนกว่าจะจับศัพท์ได้ว่คือบุ่งกับทาม เขาอธิบายความหมายของคำว่าบุ่งกับทามมาแล้ว ผมก็ลืมแล้ว ก็ไม่ถึงกับลืมหรอกครับ แต่ไม่แน่ใจว่าอธิบายไปแล้วจะถูกต้อง จำเอาว่าหมายถึงป่าแบบลุ่มน้ำสงครามนี่แหละ คือเป็นป่าไม้พุ่มไม้ไผ่หนาตาและจะมีน้ำท่วมเมื่อถึงฤดูน้ำหลาก

            ถ้าเป็นหน้าแล้งก็จะแห้งแบบป่าโปร่งป่าละเมาะทั่วไป

            ได้ล่องเรือไปดูชาวบ้านเขาจับปลา เห็นปลาแล้วผมก็ออกจะตื่นเต็น ปลาจำนวนมากที่จับขึ้นมานั้นเป็นปลาที่ผมคุ้น ๆ เพราะเป็นปลาชนิดเดียวกับปลาในลุ่มแม่น้ำสุพรรณที่ผมโตมา แต่ก็มีปลาอีกหลายชนิดที่ผมไม่เคยเห็น

            ผมเป็นคนชอบปลา ไปกับยางสยามเที่ยวนี้มีนักวิชาการของกรมประมงไปบรรยายสไลด์ให้ความรู้เกี่ยวกับเรื่องปลาด้วย ชื่อคุณอภิชาติคนหนึ่ง คุณชวลิตคนหนึ่ง แตกฉานเชี่ยวชาญเรื่องปลากันเป็นที่น่าอัศจรรย์สำหรับผม

            คุณชวลิตนั้นเป็นด๊อกเต้อร์ ผู้สื่อข่าวและใคร ๆ ที่ไปด้วยพร้อมใจกันเรียกท่านว่า ด๊อกเต้อร์ปลา ผู้สื่อข่าวที่ชอบปลาทำท่าจะตั้งด๊อกเต้อร์ปลาแฟนคลับเอานั่นแหละ