เวทีสาธารณะแม่น้ำโขง: การประชุมนานาชาติ เรื่อง “เขื่อนแม่น้ำโขงสายหลัก – เสียงประชาชนข้ามพรมแดน”

12-13 พฤศจิกายน 2551
ห้องประชุมจุมภฏ-พันธุ์ทิพย์ อาคารประชาธิปก-รำไพพรรณี
จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

กำหนดการประชุม

หลักการและเหตุผล

การผลักดันให้มีการพัฒนาโครงการเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงสายหลักตอนล่าง กำลังเป็นข้อห่วงใยในหมู่ผู้ติดตามกระแสการพัฒนาเศรษฐกิจในลุ่มแม่น้ำโขงตอนล่าง ด้วยเหตุผลที่ว่ามีความเป็นไปได้ที่โครงการเหล่านี้จะก่อผลกระทบร้ายแรงต่อระบบนิเวศน์แม่น้ำโขง ซึ่งจะส่งผลให้ทรัพยากร ธรรมชาติและวิถีชีวิตของคนท้องถิ่นนับล้านในลุ่มแม่น้ำโขงถูกทำลาย แม้แนวความคิดเพื่อการพัฒนาโครงการเหล่านี้จะมีความเป็นมาที่ยาวนาน นับตั้งแต่ทศวรรษ 2500 อันเป็นความริเริ่มของคณะกรรมการแม่น้ำโขง แต่การผลักดันจนถึงขั้นที่มีการลงนามระหว่างรัฐบาลและนักสร้างเขื่อนผลิตไฟฟ้าเพื่อทำการศึกษาในรายละเอียดสำหรับแต่ละโครงการ เพิ่งจะเกิดขึ้นในช่วงระยะสองปีที่ผ่านมานี้เอง

โครงการเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงสายหลักตอนล่าง จนถึงขณะนี้มีข้อเสนอด้วยกันทั้งสิ้น 11 โครงการ ในจำนวนนี้ 7 โครงการอยู่ในประเทศลาว, 2 โครงการอยู่บริเวณพรมแดนไทย-ลาว และอีก 2 โครงการอยู่ในประเทศกัมพูชา [แผนที่เขื่อนบนแม่น้ำโขงสายหลัก] ทุกโครงการอยู่ในขั้นตอนการศึกษาเพื่อการเตรียมการก่อสร้าง ซึ่งดำเนินการโดยกลุ่มนักลงทุนจากประเทศจีน ไทย เวียดนาม และมาเลเซีย นับเป็นความสอดคล้องกับกระแสการพัฒนาในภูมิภาคแม่น้ำโขงที่มีแนวโน้มที่นักลงทุนภายในภูมิภาคแม่น้ำโขงและอาเซียน กำลังทวีบทบาทอย่างมีนัยสำคัญในการขยายตัวอย่างรวดเร็วของอุตสาหกรรมเขื่อนในลุ่มแม่น้ำโขงตอนล่าง

กลุ่มนักลงทุนเหล่านี้ประกอบไปด้วยบรรษัทในสาขาอุตสาหกรรมพลังงานและธนาคารพาณิชย์ บทบาทที่เพิ่มขึ้นของนักลงทุนเหล่านี้อาจทำให้ธนาคารโลกและธนาคารพัฒนาเอเชีย (เอดีบี) มีบทบาทลดลงจากในอดีต แต่ถึงกระนั้น สถาบันทั้งสองยังคงรักษาบทบาทที่แข็งขันในการสนับสนุนและผลักดันนโยบายส่งเสริมอุตสาหกรรมเขื่อน ทั้งเพื่อแก้ปัญหาความยากจนและเพื่อตอบสนองความต้องการการใช้ไฟฟ้าในภูมิภาคที่เพิ่มขึ้น

กล่าวได้ว่า นักลงทุนจากภาคเอกชนที่กำลังมีบทบาทเพิ่มขึ้น ท่าทีของรัฐบาล (ของประเทศในภูมิภาคแม่น้ำโขง) ที่มีลักษณะมุ่งผลักดันโครงการอย่างแข็งขัน ทำให้บริบทพัฒนาการของอุตสาหกรรมเขื่อนในภูมิภาคแม่น้ำโขงเปลี่ยนแปลงไป เกิดตัวละคร (actors) หน้าใหม่ ๆ ที่หลากหลาย กลายเป็นความท้าทายใหม่ที่สำคัญยิ่งสำหรับองค์กรในภาคประชาสังคมซึ่งมุ่งสร้างอิทธิพลต่อกระบวนการตัดสินใจในระดับนโยบายในโครงการเขื่อนแม่น้ำโขงสายหลัก เพื่อที่จะสามารถรับมือต่อความท้าทายนี้ องค์กรภาคประชาสังคมจำเป็นจะต้องเข้าใจพลวัตความเปลี่ยนแปลงที่กำลังเกิดขึ้น ฐานะและบทบาทของนักสร้างเขื่อนหน้าใหม่ ๆ บทบาทของสถาบันการเงินต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนความสัมพันธ์ระหว่างรัฐบาลและสถาบันทั้งหลายเหล่านี้ กลายเป็นความจำเป็นสำหรับภาคประชาสังคมในการเผชิญการคุกคามจากโครงการเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงสายหลัก

แม้โครงการเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงสายหลักจะมีแนวโน้มก่อผลกระทบทางนิเวศวิทยาและเศรษฐกิจ-สังคมที่รุนแรงและกว้างขวาง แต่การผลักดันโครงการเหล่านี้กลับดำเนินไปโดยปราศจากความโปร่งใส ไม่มีการปรึกษาหารือ และไม่มีการจัดกระบวนการมีส่วนร่วมจากภาคประชาสังคม โดยเฉพาะชุมชนที่คาดว่าจะได้รับผลกระทบจากโครงการ อีกทั้งกลไกที่มีอยู่ เช่น คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง ก็ได้รับการวิพากษ์ วิจารณ์ว่า ไม่มีประสิทธิภาพในการแสดงบทบาทสนับสนุนหรือส่งเสริมกระบวนการตัดสินใจแบบมีส่วนร่วม

แม้กระทั่งในประเทศไทยที่ภาคประชาสังคมมีเสรีภาพมากกว่า (โดยเปรียบเทียบกับประเทศอื่นๆในภูมิภาคแม่น้ำโขง) ในการแสดงความเห็นต่อรัฐบาล อีกทั้งรัฐธรรมนูญก็ได้ให้การยอมรับสิทธิชุมชน แต่รัฐบาลไทยก็ยังสามารถกระทำการที่เป็นอาจเป็นการขัดต่อรัฐธรรมนูญ เพื่อรวบรัดผลักดันโครงการเขื่อนบ้านกุ่ม เขื่อนที่จะปิดกั้นแม่น้ำโขงบริเวณพรมแดนไทย-ลาวที่จังหวัดอุบลราชธานี โดยที่ภาคประชาสังคม รวมไปถึงชุมชนท้องถิ่นที่จะได้รับผลกระทบจากโครงการ ไม่มีโอกาสได้รับรู้

ผลกระทบที่คาดว่าน่าจะรุนแรงและขอบเขตผลกระทบที่กว้างขวางข้ามพรมแดน (transboundary impacts) จากโครงการเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงสายหลัก สร้างความกังวลต่อองค์กรในภาคประชาสังคมของไทย ตามรายนามข้างต้น ที่ได้ติดตามสถานการณ์การพัฒนาในภูมิภาคแม่น้ำโขงในช่วงหลายปีมานี้  จึงได้ร่วมกับคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ และสถาบันวิจัยสังคม ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จัด “เวทีสาธารณะแม่น้ำโขง” ขึ้น โดยในเวทีสาธารณะนี้จะเปิดโอกาสให้แก่ทุกฝ่าย โดยเฉพาะองค์กรประชาสังคม ได้สรุปบทเรียนจากโครงการเขื่อนที่ก่อสร้างแล้วในภูมิภาคแม่น้ำโขง, เสนอข้อมูลข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการเร่งรีบรวบรัดในระดับนโยบายเพื่อผลักดันโครงการเขื่อนแม่น้ำโขงสายหลัก, วิเคราะห์บทบาทของสถาบันต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง, และเปิดเวทีแลกเปลี่ยนระหว่างองค์กรภาคประชาสังคมและผู้มีอิทธิพลและมีบทบาทต่อการตัดสินใจทางนโยบาย

คณะผู้จัดคาดหวังว่าเวทีสาธารณะแม่น้ำโขงนี้จะมีส่วนเสริมสร้างและพัฒนาความร่วมมือของภาคประชาสังคมในระดับภูมิภาคแม่น้ำโขงเพื่อเผชิญแรงผลักดันโครงการบนแม่น้ำโขงสายหลักได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

วัตถุประสงค์

  1. เพื่อเปิดโอกาสให้แก่ภาคประชาสังคม และผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการตัดสินใจทางนโยบายทั้งในระดับชาติและระดับภูมิภาค ได้แลกเปลี่ยนความคิดเห็นและประสบการณ์เกี่ยวกับปัญหาและแนวทางการแก้ไข เกี่ยวกับโครงการเขื่อนไฟฟ้าพลังน้ำ ซึ่งหมายรวมถึงโครงการเขื่อนแม่น้ำโขงสายหลัก
  2. เพื่อประเมินความสำเร็จและล้มเหลวของโครงการเขื่อนไฟฟ้าพลังน้ำที่มีอยู่ในภูมิภาค และตรวจสอบกรอบความร่วมมือระดับภูมิภาคที่เกี่ยวข้องกับแผนการก่อสร้างโครงการเขื่อนแม่น้ำโขงสายหลัก
  3. เพื่อส่งเสริมการแสวงหาแนวทางที่มีประสิทธิภาพ ทั้งในระดับท้องถิ่น, ระดับชาติ และระดับภูมิภาค ที่ประกันว่าภาคประชาสังคมจะสามารถมีบทบาทมากขึ้นในการพัฒนาทางเลือกพลังงาน เพื่อตอบสนองทั้งการพัฒนาที่ยั่งยืนและความต้องการพลังงานที่เพิ่มขึ้น

การประชุมครั้งนี้มีผู้เข้าร่วมกว่า 300 คนจากภาคประชาสังคมและเจ้าหน้าที่รัฐจากประเทศในภูมิภาคแม่น้ำโขง, องค์กรระหว่างประเทศ, นักศึกษา และสื่อมวลชน

อ่าน  ประเด็นสำคัญจากการประชุม  คลิกที่นี่

เอกสารที่น่าสนใจ

เขื่อนขนาดใหญ่บนแม่น้ำโขงสายหลักฟื้นคืนชีพ
โครงการฟื้นฟูนิเวศวิทยาในภูมิภาคอินโดจีนและพม่า (TERRA)

ลำดับเหตุการณ์ ความเคลื่อนไหวของภาคประชาชนต่อโครงการสร้างเขื่อนบนแม่น้ำโขงสายหลัก ตั้งแต่ปี 2550-2551
โครงการฟื้นฟูนิเวศวิทยาในภูมิภาคอินโดจีนและพม่า (TERRA)

เขื่อนแม่น้ำโขงสายหลักตอนล่าง – ภาพรวมผลกระทบ
โครงการฟื้นฟูนิเวศวิทยาในภูมิภาคอินโดจีนและพม่า (TERRA)

เขื่อนปากลาย เขื่อนไซยะบุรี และเขื่อนหลวงพระบาง
โครงการฟื้นฟูนิเวศวิทยาในภูมิภาคอินโดจีนและพม่า (TERRA)

เขื่อนปากชม
โครงการฟื้นฟูนิเวศวิทยาในภูมิภาคอินโดจีนและพม่า (TERRA)

เขื่อนบ้านกุ่ม
โครงการฟื้นฟูนิเวศวิทยาในภูมิภาคอินโดจีนและพม่า (TERRA)

เขื่อนดอนสะโฮง
โครงการฟื้นฟูนิเวศวิทยาในภูมิภาคอินโดจีนและพม่า (TERRA) 

รายงานการสำรวจภาคสนาม เขื่อนแม่น้ำโขงสายหลัก - เขื่อนปากลาย เขื่อนไซยะบุรี เขื่อนหลวงพระบาง และเขื่อนปากแบ่ง 
เครือข่ายประชาสังคมไทยเพื่อแม่น้ำโขง

เขื่อนบ้านกุ่ม: ฤาจะเดินตามรอยเขาพระวิหาร
เดชรัต สุขกำเนิด

ชุมชนริมแม่น้ำโขง : วิถีชีวิต นิเวศ และวัฒนธรรม บริเวณเขื่อนบ้านกุ่ม
โครงการฟื้นฟูนิเวศวิทยาในภูมิภาคอินโดจีนและพม่า (TERRA) 

“ลวงหลี่” ชุมชนในเขตสี่พันดอน บริเวณฮูสะโฮง
กลุ่มดอกจำปา

การศึกษาของ MRC บอกอะไรเราบ้างเกี่ยวกับผลกระทบต่อการประมงจากการสร้างเขื่อนบนแม่น้ำโขงสายหลัก
ศูนย์ทรัพยากรแม่น้ำโขงแห่งออสเตรเลีย (AMRC) มหาวิทยาลัยซิดนีย์

บทบาทด้านธรรมาภิบาลของคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) ในส่วนที่เกี่ยวข้องกับเขื่อนบนลำน้ำโขง
ศูนย์ทรัพยากรแม่น้ำโขงแห่งออสเตรเลีย (AMRC) มหาวิทยาลัยซิดนีย์

Presentations from the Conference

Ecological and livelihood implications of the hydropower dams: Vietnam perspective
By Lai Tung Quan, Institute of Tropical Biology, Ho Chi Minh City and Ly Quoc Dang, EarthRights Mekong School

From Sesan to Don Sahong and Sambor: A case experience of cross border dams in Cambodia 
By Chhith Sam Ath, NGO Forum on Cambodia

Reflecting lessons from the 2-year campaigns on Mekong mainstream dams: the common issues 
By Premrudee Daoroung, TERRA / FER

Mekong rising energy demand: Cooperation or conflict 
By Witoon Permpongsacharoen, MEE Net / FER

Energy trading in Mekong region
By Grainne Ryder, Probe International

Role of large dams in meeting energy demand
By Carl Middleton, International Rivers

MRC's role in relation to the planning and implementation of mainstream dams and its strategic assessment framework
By Jeremy Bird, Mekong River Commission Secretariat 

Current status of knowledge on the fisheries impacts of mainstream dams and mitigation options
By Chris Barlow, Fisheries Program, MRC 

Civil society experience with MRC on tributary and mainstream dams
By Montree Chantawong, Thai People's Network for Mekong

MRC’s state of knowledge and state of governance with respect to mainstream dams
By Philip Hirsh, Australian Mekong Resource Centre (AMRC), Sydney University

ข่าว

เขื่อนแม่น้ำโขง ปัญหาข้ามพรมแดน
ข่าวสด 23 พฤศจิกายน 2551

ความต้องการไฟฟ้า เรื่องจริงหรือมายา 'เขื่อนแม่น้ำโขง'!
โพสต์ทูเดย์ 20 พฤศจิกายน 2551

ปาฐกถาเสน่ห์ จามริก: การพัฒนาแม่น้ำโขงในแง่มุมสิทธิมนุษยชน
ประชาไท 17 พฤศจิกายน 2551

เวทีสาธารณะแม่น้ำโขง “เขื่อนแม่น้ำโขงสายหลัก-เสียงประชาชนข้ามพรมแดน”
ประชาไท 14 พฤศจิกายน 2551

เอ็นจีโอเปิดเวทีจุฬาฯ ชำแหละเขื่อนกั้นน้ำโขง
ผู้จัดการ 12 พฤศจิกายน 2551

Opposition to Mekong dams overflows at meet
IPS 16 November 2008

The MRC is still playing it safe
IPS 16 November 2008

Voices from Mekong: Dams upriver hurting people living downstream
Bangkok Post  14 November 2008

Chinese dams accused of flooding the region
Irrawaddy  14 November 2008

Magsaysay winner to attend Mekong meet
Bangkok Post  12 November 2008